EBÜ MA’ŞER BELHÎ

Bağdâd’da yetişen büyük astronomi ve astroloji âlimi. İsmi, Ca’fer bin Muhammed bin Ömer el-Belhî’dir. 785 (H. 169) senesinde Horasan’ın Belh şehrinde doğduğu, kaynaklarda zikredilmekte ise de bu târih kesin değildir. Batı ilim dünyâsında Albumasar ismiyle meşhûr oldu. 886 (H. 272) senesi Mart ayının sekizinde Vasıt şehrinde vefat etti.

Ebû Ma’şer, ilk ilmî çalışmalarını İran Târihi, Horasan’da konuşulan yerli diller ve Hint kültürü üzerinde yaptı. Hadîs ilminde büyük âlimler arasında yer aldı. İlim öğrenmek için gittiği Bağdâd’da astronomi ilmine yöneldi. Bıkmadan, yorulmadan yaptığı çalışmalar ve hırsı sayesinde devrinin en büyük astronomları arasına girdi. Astronomi alanındaki çalışmalarında hocası Sened bin Ali’nin eserlerinden faydalandı.

İlk defa med-cezir hâdisesini keşfeden Ebû Ma’şer, bunun mâhiyetini ve ay ile olan münâsebetini bildirdi. Bu bilgiler sonra Avrupa ilim çevrelerine intikâl etti. İlim târihi araştırmacılarından, Philip K. Hitti: “Gel-git olayının prensib ve kânunlarını Avrupa’ya öğreten, bu alandaki teoriyi ilk defa ortaya atan Ebû Ma’şer’dir” demektedir.

Ebû Ma’şer, ayrıca enlem derecelerinin uzunlukları hakkında da fikirler ileri sürmüştür. Onun gerek med-cezir ile ilgili, gerekse enlem derecelerini hesaplama konusundaki açıklamaları, astronomik coğrafya’da Avrupa’ya yol gösterdi.

Ebû Ma’şer’in astroloji ve vakitlerin hesaplanmasına dâir bir çok eseri vardır? Bunlardan bâzıları şunlardır: 1-Zîc-ül-Kebîr: Bu eserde yıldızların hareket ve faaliyetlerini incelemektedir. Eser, astronomiye dâir bir hayli bilgi ihtiva etmekte ise de bunların teknik izahlarına girilmemiştir. 2-Zîc-ül-kırânât: Zîc-üs-sagîr de denilen eser, yıldızların mevkilerinin tâyini ile ilgili bilgileri ihtiva etmektedir. 3-Kitâb-ül-emtar verriyâh: Yağmurlar ve rüzgârlara dâir olan bu eser, Hind âlimlerinin görüşlerini aktarmaktadır. 4-Kitâb-ül-medhal ilâ ilmi Ahkâm-in-nücûm. Eser çeşitli târihlerde Avrupa’da basılmıştır.

Ebû Ma’şer, büyük âlim Bettânî ile aynı zamanda yaşamıştır. Eserleri Avrupa’da astronomi ve matematik ilimlerinin gelişmesinde derin etkiler bıraktı. Kendi adıyla anılan meşhûr hesaplama metodu, asırlar boyunca astronomi ilimleri sahasında temel müracaat noktası oldu.